Con tò vò.

Tò vò (Sphex sp.) là loài côn trùng cánh màng. Thân dài chia hai phần: phần lưng – ngực phẳng, đầu rộng có 2 râu hình sợi cong, mắt lồi, hai đôi cánh mỏng trong suốt, đôi trước dài hơn đôi sau. Phần bụng hình quả trám có ngấn. Giữa phần lưng – ngực và phần bụng có một chỗ thắt nhỏ. Chân có 3 đôi. Toàn thân màu đen hoặc xanh tím.

Nhiều loài thuộc các chi khác nhau đôi khi cũng được sử dụng.

Tò vò có ở nhiều nơi thuộc đồng bằng, trung du và miền núi, thường sống và làm tổ ở tường nhà hoặc dưới mái hiên. Tổ được xây bằng đất có mái khum. Đến mùa sinh sản, tò vò đẻ trứng lên con mồi là nhện hoặc sâu đã được chuẩn bị sẵn. Sau đó, nó lấy đất bịt kín miệng tổ. Tò vò con sau khi nở, ăn xác con mồi, rồi biến thành nhộng, sau thành tò vò trưởng thành. Lúc này, tò vò cắn tổ chui ra ngoài.

Bộ phận dùng làm thuốc của tò vò là tổ, lấy về, phơi hoặc sấy khô. Khi dùng, đốt tồn tính. Tổ tò vò được dùng trong y học cổ truyền và kinh nghiệm dân gian với tên thuốc là thổ phong sào. Dược liệu có vị ngọt, tính bình, không độc, có tác dụng trấn kinh, giải độc, tiêu sưng, làm se, tiêu thũng, thường được dùng trong những trường hợp sau:
Chữa thổ tả, sốt rét: Tổ tò vò 30g, vỏ già của quả bầu rượu 30g. Hai thứ đốt tồn tính, tán bột, uống với nước gừng làm hai lần trong ngày.

Chữa kém tiêu, đầy bụng ở trẻ em: Tổ tò vò 30g, xác nhện 3-4 cái, sắc với 200ml nước còn 50ml, uống làm một lần trong ngày.

Chữa sốt cao, trẻ em co giật: Tổ tò vò 30g, vỏ quả bầu 20g, rễ chỉ thiên 20g. Tất cả đốt thành tro, thêm nước đun sôi để nguội, khuấy đều, để lắng. Gạn lấy nước trong mà uống.

Chữa tràng nhạc: Tổ tò vò, vỏ quả trứng gà, tóc rối, xơ mướp, đốt thành tro, trộn đều, hòa với nước, nặn thành bánh rồi đắp.

Chữa mụn nhọt sưng đau, lở loét: Tổ tò vò 30g, xác rắn lột 20g. Hai thứ đốt tồn tính, tán bột, uống làm hai lần trong ngày.

DS. Hữu Bảo, SK&DS